وسایل نمونه گذاری در اسپکتروفتومتر زیرقرمز یا FTIR

وسایل نمونه گذاری در اسپکتروفتومتر زیرقرمز یا FTIR

چون از دستگاه طيف ­سنج زيرقرمز یا طیف سنج زیرقرمز با تبدیل فوریه (FTIR) براي تجزيه نمونه­ هاي جامد، مايع و گاز استفاده مي ­شود، بايد براي انتقال هر يك از آن­ها روش مناسبي وجود داشته باشد. موضوع مشتركي كه در همه روش­هاي مورد تجزيه با طيف ­سنج IR بايد در نظر داشت، شفاف بودن نمونه نسبت به نور IR است، یعنی ظرفی که نمونه در آن قرار داده شده و موادی که آنالیت با آن مخلوط شده است، تابش زیرقرمز را جذب نمی­ کند. تعدادي از تركيبات يوني مانند NaCl و KCl اين ويژگي را دارند و لذا رايج ­ترين مواد براي جنس سلول ­ها در اين طيف­ سنج  زیرقرمز (FTIR) هستند. با توجه به دامنه طول موج مورد استفاده در طيف­ سنج های زيرقرمز، از مواد ديگري نيز به عنوان سلول استفاده مي ­شود.

 

جنس برخي از سلول ­ها و محدوده كاربرد آن ­ها در زيرقرمز (IR)

جنس سلول محدوده عدد موج، 1-cm توضيحات
AgCl 425 – 25000 مفيد براي محلول­هاي آبي
2CaF 1100 – 6700 مفيد براي محلول­هاي آبي
NaCl 600 – 4000 رطوبت ­گير، ماده معمول در ساخت پنجره
KBr 400 – 4000 رطوبت­ گير، ماده معمول در ساخت پنجره
CsI 200 – 10000 مفيد در زير قرمز دور، اندکی محلول در آب
پلي­ اتيلن 33 – 600 مفيد در زير قرمز دور

 

نمونه گذاری مواد جامد

به طور كلي براي نمونه­ گذاری مواد جامد و رسم طيف زيرقرمز آن ­ها چهار روش به شرح زير وجود دارد.

(1) محلول كردن: در اين روش نمونه جامد در حلال مناسبي حل مي­ شود. سپس حلال خالص در سلول مايع مرجع و محلول نمونه در سلول نمونه ريخته شده و طيف زيرقرمز آن رسم مي ­شود. اين روش براي همه نمونه­ هاي جامد قابل استفاده نيست، زيرا تعداد حلال ­هاي مناسب براي اين عمل محدود است و يك حلال مناسب براي همه محدوده طيف زيرقرمز وجود ندارد.

(2) تشكيل فيلم نازك: اگر نمونه جامد بی ­شکل باشد، مقداري از آن در يك حلال با نقطه جوش كم حل شده و سپس مقداري از محلول روي قرص­هاي NaCl يا KBr ريخته مي ­شود. سپس تبخير حلال باعث تشكيل لايه نازكي از ماده بر روي قرص مي ­شود. مواد پليمري را مي ­توان با قرار دادن مقدار كمي از نمونه در بين دو سطح شيشه ­اي يا فلزي صيقلي و گرم كردن ملايم آن­ ها به شكل فيلم نازك تبديل كرد. سپس اين فيلم نازك از بين سطوح جدا شده و طيف آن رسم مي‌ شود.

(3) روش مُل: در اين روش پودر كاملاً ريز شدۀ نمونه با يك روغن معدني (به نام نوجل) مخلوط و يكنواخت مي ­شود. سپس مقدار كمي از اين خمير شفاف در بين دو پنجره NaCl يا KBr قرار داده شده و طيف نمونه رسم مي ­شود. اگرچه نوجل در تمام ناحيه زيرقرمز شفاف است، ولي به دلیل داشتن جذب­ هايي در اعداد موج 2815، 1462، 1367 و 1-cm719 معايبي نيز دارد.

(4) روش تهيه قرص فشرده: در اين روش مقدار بسيار كمي از نمونه كاملاً پودر شده با مقدار حدود 100 برابر از KBr بسيار خالص در يك هاون عقيق پودر و يكنواخت مي­ شود. سپس مقداري از آن در بين دو قطعه فلزي صيقلي كه اجزايي از يك قالب مخصوص هستند، ريخته شده و تحت فشار زياد‌ (حداقل psi25) به شكل قرص نازكي تبديل مي ­شود. اين روش نسبت به روش استفاده از نوجل مزايايي دارد كه عبارتند از: (الف) قرص ­هاي KBr را مي ‌توان براي مدت زيادي نگه ­داري كرد. (ب) غلظت آناليت را مي ­توان در اندازه مشخصي در قرص تنظيم و لذا از اين روش در تجزيه كمي استفاده كرد. (ج) قدرت تفكيك پيك­ ها در قرص KBr نسبت به روش نوجل خيلي بهتر است. برای انجام مطالعات در فرکانس ­های کم می ­توان از هالیدهای قلیایی دیگر مانند CsI و CsBr استفاده کرد.

روش طیف­ گیری انعکاسی: طیف­ های زیرقرمز را می­توان توسط انعکاس تابش از سطح نمونه به ­دست آورد. برای این منظور وسایل تجارتی انعکاس کل تضعیف شده (ATR: Attenuated Total Reflectance) ساخته شده است که به منظور به­ دست آوردن طیف زیرقرمز پارچه­ ها، چسب­ ها، مواد اسفنجی، پلاستیک­ ها و مواد صنعتی دیگر، که آنالیز آن ­ها با روش­ های معمول مشکل است، به ­کار می ­روند.

در این روش نمونه را روی ماده ­ای با ضریب شکست بزرگ که تابش زیرقرمز را از خود عبور می ­دهد قرار می ­دهند. برای این منظور اغلب از بلورهای تالیم برمید یا تالیم یدید استفاده می­ شود. تابش زیرقرمز با یک زاویه معین (30، 40 یا 60 درجه) وارد بلور می­شود، به گونه ­ای که تابش دچار انعکاس­های داخلی چندگانه شود. هرکدام از انعکاس ­ها با نمونه برخورد کرده و به اندازه چند میکرومتر به داخل آن نفوذ می ­کند و در نتیجه، مقداری جذب اتفاق می ­افتد. ماده­ مورد آزمایش باید تماس بسیار نزدیکی با سطح بلور منعکس کننده داشته باشد. پس از این انعکاس­ های داخلی و جذب ­های متوالی و مکرر، تابش حاصل از ماده مورد آزمایش به طرف آشکارساز هدایت می ­شود.

طرحی از یک سلول انعکاس کلی تضعیف­شده (ATR)

 

نمونه­ گذاری مايعات در FTIR

برای آناليت ­هاي غيرفرار كه در دماي محيط تبخير نمي ­شوند، مقدار بسيار كمي از آن بدون هيچ ‌گونه آماده ‌سازي روي يك قرص شفاف NaCl يا KBr قرار داده شده و قرص ديگري از همين تركيبات روي آن قرار داده مي ­شود، به ­طوري كه لايه نازكي از مايع با ضخامت 01/0 الي 05/0 ميلي­متر در بين آن­ ها تشكيل شود. سپس اين مجموعه در وسيله نگه­ دارنده مناسب قرار داده شده و طيف آن رسم مي ­شود. چنين سلولي به نام سلول مايعي باز معروف است.

براي آناليت ­هاي فرار، از سلول مايعي مسدود استفاده مي ­شود. در اين روش نمونه با يك سرنگ شيشه ‌اي مخصوص در بین دو پنجره  NaCl يا KBr  تزريق مي ­شود. اين روش علاوه بر تجزيه كيفي براي تجزيه كمّي نيز قابل استفاده است.

 

نمونه­ گذاری گازها در طیف سنج زیرقرمز (FTIR)

آناليت­ هاي گازي در سلولي به طول حدود 10 سانتي­متر قرار داده شده و در مسير تابش زيرقرمز قرار داده مي ­شوند. دريچه­ هاي ورود و خروج تابش در اين سلول­ ها از NaCl يا KBr ساخته شده است. چون مسير عبور تابش در دستگاه  زيرقرمز كوتاه بوده و مولکول­ های گاز نیز تراکم کمی دارند، به منظور طولاني كردن مسير عبور تابش از درون نمونه، آینه ­هاي زيادي در درون سلول وجود دارد. لذا تابش پس از انعکاس­ های متعدد و طی مسیر طولانی به تعداد زیادی از مولکول­ های آنالیت برخورد کرده و در نتیجه علامت تجزيه­اي مناسبي ايجاد می ­شود.

پرس هیدرولیک دستی و قالب­های لازم برای آماده­ سازی نمونه­ های جامد برای بررسی با طیف­ سنج زیرقرمز، FTIR

دو نوع سلول نمونه­ گذاری باز و بسته همراه با دریچه ­های بلوری برومید پتاسیم برای طیف ­گیری مایعات با طیف­ سنج زیرقرمز، FTIR