هدایت سنجی
هدایت سنجی با دستگاه های هدایت سنج رومیزی یا هدایت سنج آزمایشگاهی و دستگاه های هدایت سنج پرتابل یا دستی انجام می شود. برای کارهای میدانی دستگاه های اندازه گیری چندپارامتری شامل هدایت، پی اچ، شوری و دما طراحی شده است
اساس روش هدایت سنجی تعیین مقاومت الکتریکی یک محلول در مقابل عبور جریان الکتریسیته از آن است. این روش علاوه بر کاربرد در تجزیه کیفی و کمّی ترکیبات یونی، برای بررسی تعادلهای شیمیایی، ثابت تشکیل کمپلکسهای فلزی، تجزیه آبها و خاکها نیز کاربرد گسترده ای دارد. هدایت سنجی با توجه به کاربرد آن به عنوان آشکارساز در دستگاهوری شیمیایی، به ویژه در دستگاههای کروماتوگرافی گازی و کروماتوگرافی یونی، مهم است.
هدايت الكتريكي يك محلول معياري از توانايي آن محلول در هدايت الكتريسيته است. از آنجا كه توانايي يك محلول براي هدايت الكتريسيته با افزايش مقاومت الكتريكي (R) آن محلول، كاهش مي يابد، هدايت به صورت عكس مقاومت تعريف مي شود، یعنی G = 1/R است، که G هدایت الکتریکی و R مقاومت الکتریکی محلول است.
واحد هدايت الکتریکی زيمنس (S) است كه از واحدهاي كوچكتر مانند ميلي زيمنس (mS) و ميكروزيمنس (μS) نيز براي محلولهاي رقيق تر استفاده مي شود. هدايت الكتريكي محلولي با مقاومت يك اهم يك زيمنس است.
هدايت الكتريكي يك محلول، معمولاً با اعمال ولتاژی حدود 6 ولت بين دوالكترود يكسان پلاتيني كه با لايه نازكي از پلاتين پوشش داده شده است، اندازه گيري مي شود. دستگاه هدايت سنج، درواقع يك پل وتسون اصلاح شده است. در يك محلول، الكتريسيته توسط يونها هدايت مي شود. مقاومت محلولي داراي غلظت ثابتي از يك الكتروليت، در درجه حرارت ثابت، مستقيماً به فاصله بين دو الكترود (L) و به طور معكوس با سطح مقطع الكترودها (A)، ارتباط دارد:
R = ρ (L/A)
كه ضريب تناسب، مقدار ثابتي است كه مقاومت مخصوص (ρ) خوانده مي شود. باقرار دادن مقدار R در معادله، هدايت به صورت معادله زیر به دست مي آيد.
G = (1/ρ)(A/L) = K(A/L)
ثابت K در معادله فوق، كه عكس مقاومت مخصوص است، هدايت مخصوص ناميده مي شود. از معادله فوق، فهميده مي شود كه هدايت مخصوص زماني مساوي هدايت است كه A برابر L باشد.
هم R و هم G تابع دما و غلظت الكتروليت است، هدايت اكثر محلولهاي الكتروليت به ازای هر درجه افزايش دما، حدود 1 الی 2% افزايش مي يابد وقتي كه غلظت محلول الكتروليت افزايش مي يابد، مقاومت الكتريكي محلول كاهش و هدايت آن افزايش می یابد. هدايت الكتريكي محلولهاي خيلي رقيق مستقيماً با غلظت آن متناسب است. اين ارتباط در روش هاي هدايت سنجي براي تجزيه كمّي محلول هاي الكتروليت مورد استفاده قرار مي گيرد. هدايت الكتريكي مولي (Λm) يك محلول، هدايت مخصوص محلولي داراي يك مول از الكتروليت در هر سانتيمترمكعب از آن محلول است. درنتيجه، اگر غلظت الكتروليت (c)، به صورت مول بر 1000 سانتيمترمكعب، يعني مولاريته باشد، هدايت مولي محلول به صورت معادله زیر تعريف مي شود.
Λm = 1000K/c
اگر چه اندازه گيري A و L مشكل است، ولي نسبت L/A را مي توان با اندازه گيري G براي محلولي با مقادير Λm و c معلوم، تعيين كرد. نسبتL/A ثابت سلول ناميده شده و با θ نشان داده مي شود. با قرار دادن اين مقدار در معادله های بالا، می توان نوشت:
G = K / θ
G = (Λm c)/1000 θ
ثابت سلول معمولاً با اندازه گيري هدايت يك محلول الكتروليت با غلظت و هدايت مخصوص معلوم، تعيين مي شود. در اين عمل، هدايت اندازه گيري شده در معادله فوق، جايگزين شده و مقدار θ محاسبه مي شود. كلريد پتاسیم الكتروليتي است كه در اين اندازه گيري استفاده ميشود.
دستگاه هدایت سنج
دستگاه هدایت سنج به نام کنداکتومتر یا ECسنج نیز شناخته می شود. بستگی به کاربرد هدایت سنجی، چند نوع سلول اندازه گیری هدایت الکتریکی یا الکترود هدایت سنجی رایج است. رایج ترین آنها سلولی است که در آن از دو تیغه پلاتینی با مساحت حدود 2 سانتیمتر مربع در موقعیت عمودی قرار دارد، به طوری که هیچ ماده جامدی روی سطح آنها جمع نشود. این تیغه های پلاتینی به سیم پلاتینی ضخیمی جوش داده شده و درون یک محافظ غیرهادی از جنس پیرکس یا مواد صلب دیگر محکم شدهاند، به طوری که هنگام همزدن محلول آنالیت، هیچ تکان یا جابه جایی در این الکترودها اتفاق نمی افتد. سه نوع سلول های هدایت سنج یا الکترود هدایت سنجی در شکل (1)، نشان داده شده است. سلول شکل (1 الف)، برای اندازه گیری هدایت الکتریکی، سلول (1 ب)، برای سنجش های هدایت سنجی و سلول (1 ج)، برای فرآیندها یا کاربردهای آزمایشگاهی دیگر، استفاده می شود.

شکل 1- سه نوع سلول هدایت سنج، (الف) سلول تعیین دقیق هدایت الکتریکی، (ب) سلول سنجش هدایت سنجی و (ج) سلول فرآیندها و کاربردهای دیگر.
دستگاه هدایت سنج در واقع یک مقاومت سنج است که مداری شامل یک پل وتستون دارد که محلول مورد آزمایش در یکی از شاخه های این پل قرار گرفته و مقاومت الکتریکی آن تعیین می شود. سپس این مقاومت به هدایت الکتریکی تبدیل شده و در خروجی دستگاه به صورت علامت هدایت الکتریکی نشان داده می شود. در شکل (2)، این مدار نشان داده شده است. در این مدار، R0 مقاومت محلول الکترولیت (محلول مورد آزمایش)،R1 مقاومت قابل تنظیم، شامل جعبه مقاومت دارای 3 یا 4 ده تایی مقاومت است. مقاومت های R3 و R4 ، مقاومتهای ثابت هستند. مولد علامت ممکن است، یک تبدیلکننده 60 هرتز، یک نوسانگر 1000 هرتز یا یک نوسانگر فرکانس متغیر، باشد. اگر برای تنظیم جریان الکتریکی صفر، از یک رئوستا استفاده شود، نوسانگر 1000 هرتز، ترجیح داده می شود. برای نشان دادن جریان الکتریکی صفر، از یک میکرآمپرسنج حساس استفاده می شود.

شکل 2- مدار پایه AC برای اندازه گیری هدایت الکتریکی محلول.
کابردهای هدایت سنج
دستگاه هدایت سنج برای تعیین مقدار هدایت الکتریکی مایعات و به ویژه آب ها استفاده شده که بیانگر مقدار نمک های موجود در آن مایع است. هدایت سنج جهت تجزیه آب ها، آزمایش های محیطی جهت تعیین سلامت حوضچه ها و سایر بسترهای آب استفاده می شود. بین هدایت الکتریکی آب و جامدات کل محلول در آن (TDS) ارتباط وجود دارد و لذا، با اندازه گیری هدایت الکتریکی آب می توان TDS آن را نیز به دست آورد.
منبع: کتاب شیمی تجزیه 2، تألیف دکتر محمود پایه قدر، شیمی تجزیه 2
استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است