براي اولين بار رايلي (Rayleigh) مشاهده كرد كه اگر ماده اي در معرض نور تكفام قرار گيرد نور پراكنده شده در جهت 90 درجه با نور برخوردكننده ظاهر مي شود. وقتي براي بررسي نور پراكنده شده از اسپكتروسكوپ استفاده شد، متوجه شدند كه فركانس نور پراكنده شده دقيقاً همان فركانس نور برخوردكننده به نمونه است. اين پديده به افتخاررايلي هنوز هم پراكندگي رايلي ناميده مي شود . در سال 1923 اسمكل (Smekel) از نظر تئوري پيش گويي كرد كه اگر يك ماده گاز، مايع يا جامد با نور تكفام پرتودهي شود نور پراكنده شده مي تواند فركانس مختلفي نسبت به فركانس نور ورودي داشته باشد. در سال 1928، سي. وي. رامان (C. V. Raman) كشف كرد كه هر گاه يك ماده جامد، مايع و گاز در معرض نور تكفام قرار گيرد، علاوه بر فركانس نور ورودي به نمونه، فركانسهاي ديگري كمتر يا بيشتر از آن در طيف آن مشاهده مي شود. اين پديده به اثر رامان معروف و تفسير جالبي از پيشگوئي هاي اسمكل است.
خطوط ناشي از اثر رامان به خطوط رامان معروف است. خطوطي كه طول موج بلندتري نسبت به نور ورودي دارند، خطوط استوكس و آنهايي كه طول موج كوتاهتري دارند خطوط آنتي استوكس نام دارند (شکل 1). اگر فركانس نور ورودي νi و فركانس نور پراكنده شده νs باشد،آنگاه جابه جايي رامان با رابطه زیر تعريف مي شود.
Δν = νi – νs

شکل 1- خطوط رايلي، استوكس و آنتي استوكس
جابه جايي رامان به فركانس نور ورودي بستگي ندارد، اما به ويژگي ماده اي كه باعث پديده رامان شده است بستگي دارد. براي خطوط استوكس، مقدار دلتا نوو مثبت و براي خطوط آنتي استوكسνΔ منفی خواهد بود.
دستگاهوري پايه براي به دست آوردن طيف رامان در شكل (2) نشان داده شده است.C لوله رامان است كه مايع مورد آزمايش درآن ريخته مي شود. اين لوله از جنس شيشه و قطر آن 1 الي 2 سانتيمتر و طول آن 10 الي 25 سانتيمتر است. يك طرف آن شبيه يك شيپور است و قسمت بيروني آن براي فراهم كردن زمينه مناسب سياه شده است. انتهاي ديگر لوله با يك صفحه شيشه اي تخت نوري بسته شده است. نور پراكنده شده به پنجره W متمركز مي شود. لوله C در يك ژاكت آب (J) قرار داده شده است كه با چرخش آب خنك از گرم شدن نمونه جلوگيري مي كند.

شكل 2- طرح واره اي از دستگاه طيف سنج رامان
از يك لوله تخليه هليم (S) به عنوان منبع استفاده شده است و نور حاصل از اين منبع، توسط صافي (F) ساخته شده از اكسيد نيكل صاف مي شود. چون تهيه لامپ تخليه هليم معمولاً مشكل است، در عمل بيشتر از لامپ قوس جيوه استفاده مي شود. قوس جيوه دقيقاً نزديك لوله نمونه قرار داده مي شود و يك منعكس كننده آلومينيمي نيمه استوانه اي (R) براي تشديد نور آن به كار مي رود. لنز L كه در جلوي پنجره تخت قرار داده شده است، نور پراكنده شده را به دريچه خروجي متمركز مي كند. نور متمركز شده وارد اسپكتروگراف شده و در آن طيف رامان روي صفحه عكاسي ثبت مي شود. سازندگان زيادي براي دستگاه رامان وجود دارند. يك طیف نگار رامان از اجزاء زير تشكيل شده است.
منبع تابش: اثر رامان نسبتاً ضعيف است، بنابراين، در دستگاه رامان بايد از يك منبع شديد استفاده كرد. مفيدترين منبع قوس جيوه است كه امروز نيز استفاده مي شود. با استفاده از صافي هاي مناسب و به دست آوردن يك طول موج منفرد از اين منبع استفاده مي شود. خط به دست آمده از قوس جيوه با طول Å4358 مطابقت دارد و به طور رايج در طیف بینی رامان استفاده مي شود. در حال حاضر از ليزرها به عنوان منابع شديد در دستگاههاي رامان استفاده مي شود. قبل از توسعه ليزرها به عنوان منابع تحريك، طیف بینی رامان از معايب زير رنج مي برد.
- براي نمونه هاي شفاف، بي رنگ و غير فلوئورسانس استفاده نمي شد.
- شدت كم اثر رامان به محلولهاي نسبتا غليظ نياز داشت.
- حجم بيشتري از نمونه نسبت به اسپكتروسكوپي زير قرمز نياز داشت.
اين سه محدوديت اصلي در استفاده از طیف بینی رامان بود، ولي با استفاده از ليزرهاي هليم – نئون بر اين معايب غلبه شده است.
صافيها: زماني كه تابش برخوردكننده به نمونه تكفام نباشد، جابه جاييهاي رامان با هم همپوشاني كرده و منجر به مزاحمت هايي در طيف رامان مي شود. بنابراين، بايد از تابش هاي تكفام استفاده شود، براي اين كار معمولاً از صافيها استفاده مي شود. اين صافيها از شيشه اكسيد نيكل، يا شيشه كوارتز ساخته ميشوند. بعضي اوقات از يك محلول رنگي مناسب مانند محلول آبگين فري سيانيد يا يد در تتراكلريد كربن به عنوان تكفامساز استفاده مي شود.
نگهدارنده نمونه: نگهدارنده نمونه به شدت منبع تحريك، ماهيت و قابليت دسترسي به نمونه بستگي دارد. مطالعه نمونه هاي گازي به نگهدارنده هايي كه بزرگتر از نگهدارنده هاي مايعي است، نياز دارد. نمونه هاي جامد بايد حل و سپس در طیف نگار رامان قرار داده شوند. هر حلالي كه براي كار در طيفUV مناسب باشد، براي طيف رامان نيز مناسب است. براي مطالعه تركيبات معدني در طیف بینی رامان، بهترين حلال آب است. براي طيف گيري از مقدار كم نمونه، از يك لوله چهار مسيري استفاده مي شود.
طیف نگار: طیف نگاری كه براي مطالعه طيف رامان استفاده مي شود، بايد ويژگيهاي زير را داشته باشد.
- توان زيادي داشته باشد.
- از منشورهاي طيفي با قدرت تفكيك زياد استفاده كند.
- از دوربين با تمركز كوتاه استفاده كند.
كاربردهاي طیف بینی رامان
امروزه طيف رامان براي وزنهاي ميلي گرم يا ميكروگرم نمونه به دست مي آيد. طيف پودرهاي بلوري، تك بلورها، پليمرها و مواد رنگي قابل ثبت است. فقط مواد اندكي براي مطالعه رامان مناسب نيستند كه مي توان به نمونه هايي كه ناخالصي هاي فلوئورسان كننده قوي دارند و نمونه هايي كه در ناحيه تابش تحريك كننده جذب دارند اشاره كرد. از طرف ديگر٬ طيف محلولهاي آبگين و مواد حساس به هوا و مواد خورنده را مي توان توسط طیف بینی رامان بهتر از IR مطالعه كرد. همه موادي كه با رامان مطالعه مي شوند بايد عاري از آلودگي ها به ويژه مواد جاذب در محدودهي طيف رامان باشند. كروماتوگرافي گازي يا تقطير در خلاء مي تواند براي خالص سازي مايعات استفاده شوند. مواد بلورين را مي توان به يكي از روشهاي محلول،مذاب، پودر يا تك بلور آزمايش كرد. حلالها را مي توان با تقطير در دستگاههاي بدون روغن يا با صاف كردن از درون آلومينا خالص كرد. اثر رامان به واسطه تعداد كاربردهاي آن بسيار اهميت دارد.
طیف سنجی رامان معمولاً به عنوان اثر انگشت برای شناسایی و تعیین ساختار مواد مختلف در علوم پایه و مهندسی استفاده می شود. طیف سنجی رامان مکمل طیف سنجی زیرقرمز یا FTIR است و در جاهایی که نمی توان از دستگاه زیرقرمز برای شناسایی و تعیین ساختار مولکول ها استفاده کرد، می توان از طیف سنج رامان استفاده کرد. طیف سنج رامان علاوه بر آنالیزهای روزمره و پژوهشی در شیمی، در سایر علوم و مهندسی، مانند فیزیک، زمین شناسی، مهندسی معدن، نانوفناوری، صنایع دارویی، غذایی و غیره کاربرد دارد.
منبع: کتاب اسپکتروسکوپی تجزیه ای 2، تألیف دکتر محمود پایه قدر، انتشارات سرافراز
استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است
[1] . Littrow