روش پراش پرتوایکس (XRD)، در زمین شناسی مناسب ترین روش برای شناسایی کانیهای موجود در نمونه و تعیین ساختار بلوری مواد جامد است. شرط تحقق پراش پرتوایکس را میتوان با بررسی پراش یک پرتو تکفام برخوردکننده به صفحهای از اتمها یا یونها در یک کانی توصیف کرد (شکل 1).

شکل 1- پراش پرتوایکس از سطوح یک بلور.
خطوط AD و CD بهترتیب بر پرتو اولیه و پرتو پراکنده شده عمود است. پرتو پراکنده شده از صفحه P2 باید مسافتی بهاندازه ABC را بیشتر از پرتو پراکنده شده از صفحه P1 طی کند. از آنجا که زوایای ADB و BDC برابر با زاویه برخورد و پراش، یعنی θ است، می توان معادله های زیر را نوشت، که در آن d فاصله بین سطوح بلور است:
![]()
![]()
امواج ناهمفاز پس از پراش تداخل تخریبی دارند و در نتیجه، توسط آشکارساز، مشاهده نخواهند شد. فقط امواج همفاز تقویت شده و توسط آشکارساز، مشاهده میشوند. این موضوع زمانی اتفاق میافتد که ABC مضرب صحیحی از طول موج نور اولیه یا λ باشد. لذا میتوان معادله زیر نوشت.
![]()
که در آن n مرتبۀ الگوی پراش، اعداد صحیح، است. اگر n یک باشد، پرتو پراکنده شده درجه اول نامیده میشود. درجات بالاتر پرتو پراکنده شده دارای شدت کمتری خواهند بود. معادله فوق، قانون براگ نامیده میشود. براگ نشان داد كه پرتوهاي ايكس حاصل از پراش همانند موج يا نوري عمل ميكنند كه از سطوح دروني بلورها بازتاب ميشوند، ولی بازتابش پرتو ايكس برخلاف نور بهصورت پيوسته نيست. برای پرتو ایکس با طولموج معیّن، پراش فقط بهازای مقادیر معین θ (که تابع d است) مشاهده خواهد شد. این مقادیر θ را میتوان با چرخاندن بلور و اندازهگیری زاویه پرتوهای پراکنده شده نسبت به زاویه پرتو برخوردکننده تعیین کرد. بدینترتیب، فاصله بین صفحات d را میتوان محاسبه کرد. چنانچه فاصله d در بلور معلوم باشد، زاویهای که تحت آن پرتوایکس پراکنده میشود را میتوان تعیین کرد.
روش كار: در مطالعات پراش پودري پرتوايكس، نمونه اوليه تا آنجا كه ممكن است پودر شده و سپس براي استفاده در روشهايي كه از فيلم استفاده ميشود درون يك ميله شيشهاي بسيار ظريف قرار ميگيرد. در روشهاي پراشسنجي پودري، نمونه پودر شده روي يك تيغه شيشهاي چسبانده و يا در يك نگهدارنده نمونه مربع مستطيلي مخصوص قرار داده ميشود. ذرات بلورين موجود در نمونه پودر شده بايد از جهتگيري كاملاً اتفاقي برخوردار باشند. براي حصول اطمينان از جهتگيري اتفاقي اين ذرات ريز نسبت به شعاع پرتوايكس، معمولاً دستگاه بهنحوي طراحي ميشود كه نمونه بهطور خودكار در هنگام تابش پرتوايكس بچرخد.
وقتي باریکه پرتوايكس تكفام به نمونه برخورد ميكند، تمامي پراشهاي ممكن بهطور همزمان روي ميدهند. اگر جهتگيري ذرات بلورين موجود در نمونه آماده شده واقعاً اتفاقي باشد، براي هر گروه از صفحات اتمي با فاصله ميان صفحهاي معين d ذرات بسياري وجود خواهند داشت كه جهتگيري آنها بهنحوي باشد كه زاويه تتاي مناسب با باریکه برخوردي بسازند، بهطوريكه فرمول براگ را بتوان در مورد آنها نوشت. حداكثر پراش از مجموعهاي از صفحات داده شده، مخروطهايي را ميسازند كه باریکه پرتو برخوردي محور آنهاست و زاويه داخلي آنها θ4 است. هر مجموعه از صفحات اتمي يك سري از مخروطهاي تودرتو ايجاد ميكند كه معادل بازتابشهاي اولين، دومين، سومين و مرتبههاي بالاتر (1,2,3,…=n) است. گروههاي مختلف صفحات با فواصل ميان صفحهاي متفاوت با مقادير مناسب θ براي مقادير متفاوت n از قانون براگ تبعيت ميكند و در نتيجه، منجر به ايجاد مجموعههاي منفرد از مخروطهاي تودرتو از پرتوهاي بازتابيده ميشوند. اگر پرتوهاي سازنده اين مخروطها روي يك صفحه عكسبرداري تخت انداخته شود بهطوريكه صفحه عكسبرداري عمود بر شعاع پرتو برخوردي باشد، مجموعهاي از دواير هم مركز بهدست خواهد آمد (شكل 2) كه اساس عكسبرداري پودري پرتوايكس است. به اين ترتيب فقط بازتابشهاي با مقادير كم زاويه θ2 را ميتوان ثبت کرد.

شكل 2- تصوير پراش پرتوايكس حاصل از برخورد باريكه پرتوايكس با يك نمونه پودري كه روي صفحهاي تخت چسبانده شده است.
براي ثبت همه مخروط هاي پراش احتمالي كه ممكن است در سه بعد روي دهند روشي موسوم به روش فيلمي بهكار ميرود كه در آن يك فيلم عكاسي در درون يك دوربين استوانهاي جاي ميگيرد. اين دوربين موسوم به دوربين پودري يا دباي- شرر است كه در آن فيلم عكاسي بهطور كامل در انحناي داخلي دوربين قرار ميگيرد.
در گذشته روش دوربين پودري بهطور گسترده براي شناسايي ساختارهای بلوری استفاده ميشد ولي امروزه از پراشسنج پودري پرتوايكس استفاده ميشود. در اين روش از پرتوايكس تكفام استفاده ميشود. براي كار با پراشسنج پودري ابتدا نمونه آسياب و به پودر بسيار ريزدانه تبديل ميشود. سپس پودر را بهصورت يكنواخت روي سطح يك تيغه شيشهاي پخش كرده و با استفاده از مقدار اندكي چسب آن را ثابت ميكنند. اگر نمونه بهاندازه كافي زياد باشد ميتوان آن را درون يك نگهدارنده فشرده و بهصورت قرص مورد استفاده قرار داد. دستگاه بهنحوي طراحي شده است كه نمونه وقتي در محل خود ثابت شد، در مسير پرتوايكس چرخيده و همزمان يك آشكارساز پرتوايكس كه بر روي يك بازو قرار دارد نيز همراه با آن حركت ميكند تا علامتهای پرتوايكس پراش يافته را جمعآوري كند (شكل 3). هنگامي كه دستگاه در موقعيت صفر تنظيم شده است، باریکه پرتوايكس بهموازات سطح نمونه است و بدون آنكه با نمونه برخورد كند مستقيماً به آشكارساز ميرسد. نمونه و شمارشگر بهوسيله يك موتور و با سرعتهاي متفاوت حركت ميكنند بهطوريكه وقتي نمونه باندازه θ ميچرخد، آشكارساز به اندازه θ2 حركت ميكند.

شكل 3- طرح ساده شدهاي از يك پراشسنج پودري پرتوايكس. در اين تصوير دستگاه نگهدارنده نمونهبه اندازه θ درجه چرخيده است.
در حاليكه بازوي آشكارساز به اندازهθ 2 جابه جا شده است.
اگر نمونه به خوبي آماده شده باشد حاوي هزاران ذره بلورين بسيار كوچك با جهتگيري اتفاقي خواهد بود. در اينجا نيز همانند روش عكسبرداري پودري همه بازتابشهاي ممكن از صفحات اتمي بهطور همزمان روي ميدهد، ولي بهجاي ثبت بازتابشها بر روي فيلم، آشكارساز پرتوايكس رابطۀ هندسي مناسب براي رسيدن هر پراش بيشينه را بهطور جداگانه فراهم ميكند. در حين كار، نمونه، آشكارساز پرتوايكس و ابزار ثبتكننده بهطور همزمان فعال هستند. اگر يك صفحه اتمي داراي فاصله ميان صفحهاي d باشد بهطوريكه بازتابش در °20= θ روي دهد، اثري از اين بازتابش مشاهده نميشود، مگر آنكه لولۀ شمارشگر به اندازه θ2 يا 40 درجه چرخيده باشد. در اين نقطه پرتو پراش يافته وارد آشكارساز پرتو ايكس شده و بهصورت يك علامت ثبت ميشود. علامت ايجاد شده تقويت ميشود و شدت آن كه نماينده ارتفاع قله است بر روي محور عمودي ثبت ميشود. زاويه θ2 كه در آن پراش روي ميدهد نيز روي محور افقي خوانده ميشود. ارتفاع قلهها نسبت مستقيم با شدت اثرات پراش دارد.
منبع: کتاب روشهای آنالیز دستگاهی، تألیف دکتر محمود پایه قدر- دکتر جواد مقدسی
استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است